Schimmels in onze leefomgeving. Gevaarlijk voor onze gezondheid?

Wateronderzoek

Onderzoekers – van onder andere de universiteiten van Delft en Utrecht, en van het RIVM – onderzochten samen met schimmelexpert Anne van Diepeningen wat er zich in een Nederlands overdekt zwembad bevindt. Ze onderzochten water en oppervlakten en identificeerden de aanwezige schimmels met behulp van genetische technieken. 79 verschillende soorten en soortcomplexen werden herkend. Hoewel een deel daarvan in verband is gebracht met ziekte bij mensen, is de conclusie “zwembadwater is gevaarlijk” niet passend.

Van Diepeningen benadrukt dat de aanwezigheid van potentieel ziekteverwekkende schimmels niet betekent dat mensen er ook daadwerkelijk ziek van worden. Veel van deze schimmels komen ook voor in gewone lucht, leidingwater en onze natuurlijke omgeving. Dat je van zwembaden en sauna’s voetschimmel kan oplopen is zeer waarschijnlijk als je ziet hoeveel schimmels daar aanwezig zijn.

Een wereld die we niet zien

Schimmels zijn overal. Ze leven in de bodem, op planten, in compost en op dood organisch materiaal. Hun sporen verspreiden zich door de lucht. Ook binnenshuis kunnen schimmelsporen aanwezig zijn. Een deel van de schimmels groeit zichtbaar: zwarte plekken in de kit of voeg in de badkamer, groene aanslag op de crème fraîche of een muf ruikende plek op een vochtige muur.

Veel schimmels zijn echter onzichtbaar. Dat betekent dat we er vaker aan worden blootgesteld dan we ons realiseren. We ademen schimmelsporen in, raken oppervlakken aan, en komen via voedsel en water in contact met verschillende schimmels en hun mycotoxinen (natuurlijke gifstoffen die door schimmels worden aangemaakt).

Voor de meeste mensen vormt die normale blootstelling geen probleem. Ons lichaam heeft nu eenmaal meerdere barrières en afweermechanismen om ingeademde en ingeslikte micro-organismen onschadelijk te maken. De situatie kan veranderen wanneer de blootstelling sterk toeneemt, wanneer iemand allergisch is of wanneer het immuunsysteem verzwakt is.

Een voorbeeld van het verzwakken van een enkele barrièrefunctie is bijvoorbeeld door het gebruik van maagzuurremmers. Maagzuur is nodig voor de spijsvertering, maar maagzuur (een mengsel van water, slijm, enzymen en zoutzuur) kan ook allerlei rotzakken waaronder schimmels doden. Gebruik je naast de maagzuurremmers ook nog immuun-onderdrukkende medicijnen dan zijn schimmels spekkoper en heb je heb je een grotere kans om er ziek van te worden .

Zicht op schimmels, waar kom je ze tegen?

In de voeding vind je ze met name op granen, vleesproducten, zuivelproducten, fruit en groenten.

Er zijn duizenden verschillende schimmelsoorten
en de eigenschappen verschillen sterk

Penicillium

Dit is een heel groot geslacht van schimmels met honderden soorten. Ze komen overal voor: in de grond, op planten en in de lucht. Penicillium kan ontstaan tijdens de groei van een plant, maar ook ten gevolge van bewaring. Sommige soorten produceren mycotoxinen. De schimmels produceren deze stoffen om zichzelf te beschermen tegen andere micro-organismen.

Penicilline (antibiotica), de naam verraadt het al, is nodig voor de productie van medicijnen. Andere soorten worden gebruikt bij de bereiding van kazen.

Het gezin Penicillium heeft zo zijn voorkeur voor voeding en produceert mycotoxinen. Deze stoffen kunnen – zeker in grote hoeveelheden – schade geven. Ik geef je dit lijstje, niet vanwege bangmakerij, maar om een beetje inzicht te geven in wat er in de schimmelfabriek geproduceerd wordt.

• Penicillium expansum: produceert patuline en citrinine.
  Komt voor op rotte appels en peren. Patuline kan schade geven aan de slijmvliezen, en misselijkheid en braken veroorzaken. Citrinine is belastend voor de nieren.
• Penicillium verrucosum: produceert ochratoxine A en citrinine.
  Groeit vooral op granen. Ochratoxine A kan schade aan de nieren veroorzaken en is mogelijk kankerverwekkend bij langdurige blootstelling.
• Penicillium roqueforti en Penicillium camemberti: produceren roquefortine C, cyclopiazonzuur en citrinine.
  Worden gebruikt voor de bekende kazen. Onder bepaalde omstandigheden produceren ze kleine hoeveelheden toxinen. Roquefortine C: een neurotoxische stof dat in de lage concentraties van schimmelkaas niet direct gevaarlijk is voor de mens.
• Penicillium griseofulvum: produceert griseofulvine en cyclopiazonzuur.
  Tast vaak graanproducten aan. Griseofulvine wordt als medicijn gebruikt tegen bepaalde schimmels op nagels en huid. 

Aspergillus

Een geslacht dat veel voorkomt in de bodem, in stof, compost en plantenmateriaal. Sommige soorten kunnen bij mensen allergische reacties veroorzaken. Bij mensen met een ernstig verminderde afweer kunnen bepaalde Aspergillus-soorten bovendien ernstige luchtweginfecties veroorzaken. Zo hoorde ik van een dame dat ze blijvende klachten heeft overgehouden na het verpotten van een plant. In haar geval ging het inderdaad over over Aspergillus. Invasieve aspergillose is een ernstige, agressieve vorm waarbij de schimmel het longweefsel echt beschadigt.

Pinda’s worden vaak besmet door de schimmels Aspergillus flavus en Aspergillus parasiticus. Deze schimmels produceren een mycotoxine, aflatoxine genaamd, waarvan men stelt dat het zelfs kankerverwekkend is. Producenten en het RIVM horen op mycotoxine zoals afltoxine te controleren.

Cladosporium

Een veel voorkomende groen-bruin-zwarte omgevingsschimmel die je zowel buiten op verwelkende planten als binnen op raamkozijnen en vochtige ruimten aan kan treffen. De sporen verplaatsen zich via de lucht en kunnen bij gevoelige mensen allergische luchtwegklachten veroorzaken.

Alternaria

Komt veel voor in de buitenlucht, onder andere in verband met planten en bodem. De sporen kunnen allergische reacties en astmaklachten uitlokken.

Fusarium

Een grote familie die vooral bekend is in de landbouw. Verspreidt zich door de lucht en tast o.a. aardappels en wortels aan. Herkenbare donkerbruine tot zwarte vlekken. Sommige soorten kunnen planten aantasten en bepaalde soorten kunnen mycotoxinen produceren.

Candida

Candida-soorten (gist) zijn vaak onderdeel van de normale microbiële flora bij mensen. Je vindt deze gist onder andere op de huid, in de darmen, in de mond en in de vagina. Onder bepaalde omstandigheden kan Candida echter infecties veroorzaken, vooral wanneer de afweer verstoord is.

Phoma en Phialophora

Deze geslachten zijn minder bekend, maar kwamen naar voren in het onderzoek naar zwembaden van Van Diepeningen en haar collega’s.

Mycotoxine-overzicht van het voedingscentrum

Onze verblijven als ecosysteem

Een woning of een school is geen steriele omgeving. We brengen voortdurend micro-organismen mee naar binnen. Via schoenen, kleding, huisdieren, voedsel en de buitenlucht komen bacteriën en schimmels ons huis binnen. Dat is op zichzelf normaal. Het probleem begint wanneer omstandigheden ontstaan waarin schimmels zich sterk kunnen vermenigvuldigen.

Vocht

Dit is de belangrijkste factor voor schimmels om goed te gedijen. Waar leven ze graag? In badkamers, kelders, slecht geventileerde kamers, koude buitenmuren, raamkozijnen, bij lekkende leidingen, vochtige kruipruimtes, wandholtes, ventilatie- en airconditioningsystemen.

Wat ademen we eigenlijk in?

Wanneer schimmel groeit, kunnen sporen en andere deeltjes in de lucht terechtkomen. Die lucht ademen we vervolgens in. Voor de meeste mensen worden ingeademde schimmelsporen door de natuurlijke afweer van de luchtwegen afgevoerd.

Bij sommige mensen kunnen de sporen een allergische reactie veroorzaken. En ontstaan klachten als niezen, loopneus, verstopte neus, jeukende ogen, hoesten, piepende ademhaling, benauwdheid, verergering van astma en COPD.

De WHO beschrijft vocht en microbiële groei in gebouwen als belangrijke risicofactoren voor onder andere luchtwegklachten, allergieën en astma. Ook het RIVM beschrijft verbanden tussen vochtige woningen en luchtwegklachten, waaronder hoesten, piepen en astma.

De aanwezigheid van een schimmel is dus slechts één onderdeel van het risico.

De ene persoon merkt niets. De andere krijgt een verstopte neus of begint te hoesten. Een derde persoon met astma kan een duidelijke verergering van de klachten ervaren. En iemand met een ernstig verzwakt immuunsysteem kan in uitzonderlijke situaties een invasieve schimmelinfectie ontwikkelen.

Hoe beperk je de blootstelling?

Voeding
Op veel voedingsmiddelen is duidelijk zichtbaar dat er plekken inzitten. Die kun je ruim wegsnijden.

Pinda’s zijn vaker besmet en mag een bepaald percentage aflatoxine bevatten. Beperk het gebruik enigszins en smeer niet dagelijks je broodje met pindakaas en eet niet dagelijks een schaaltje met pinda’s.

Onderzoek waarom groeit hier schimmel in je huis?
Kun je iets doen aan de ventilatie en temperatuur? Is er sprake van langdurige condensatie etc.?

Verwijderen van schimmels
Kom je een Cladosporium in je badkamer tegen dan gebruikten veel mensen “bleek”. Chloor is alleen niet het beste middel om te gebruiken. Dat ‘bleek’ eigenlijk ook in het zwembad.

Chloor doodt op poreuze oppervlakken de schimmel niet effectief. Chloor bleekt de schimmel, waardoor het lijkt alsof hij weg is. Het laat de wortels van de schimmel in poreuze materialen vaak ongemoeid.

Azijn doodt een groot deel van de schimmelsoorten effectief en trekt dieper in poreuze oppervlakken. Baking soda (zuiveringszout) helpt schimmel te neutraliseren en reinigt het oppervlak op een veilige manier.

Omdat schimmels zich door de lucht verspreiden én op de huid is het aan te raden om zo’n badkamerklusje met handschoenen en een mondkapje te doen. Klinkt overdreven, maar het kan verrassingen voorkomen.

Ook ik zal een volgende keer bij het verpotten verstuiving voorkomen en een mondkapje dragen om Aspergillus geen welkom te heten in mijn longen

Schimmels zijn overal. Het doel is niet om ze allemaal te verwijderen, maar om te begrijpen wanneer ze een probleem kunnen worden.