Fenomeen van Raynaud: Wat kan helpen tegen koude handen en voeten?

Raynaud versus slechte doorbloeding

Raynaud staat niet gelijk aan een ‘slechte doorbloeding’ in de klassieke zin. Dat is het niet. Bij een klassieke variant is er sprake van een structurele vernauwing van de vaten, vaak door plaquevorming.

Fysiologie en symptomen bij Raynaud

Bij het fenomeen van Raynaud is de doorbloeding meestal niet continu slecht. Het is een tijdelijk zichtbaar probleem waarbij de kleine bloedvaten in de vingers en tenen bij bepaalde prikkels extreem sterk samentrekken. De tijdelijke vaatkramp kan zowel door kou of (emotionele) stress worden uitgelokt. De bloedtoevoer naar de uiteinden kan dan plots wegvallen.

Je ziet in 3 fasen kleurverandering in één of meerdere de vingers en/of tenen:

• Wit: er is nauwelijks bloedtoevoer.
• Blauw/paars: er zit weinige bloed en zuurstof arm in de weefsels
• Rood: de vaten openen zich weer plotseling, waardoor er veel bloed doorheen stroomt. Dit gaat vaak gepaard met een warm, tintelend of pijnlijk gevoel.

Twee vormen van Raynaud

• Primair Raynaud
  Dit staat op zichzelf, komt vaker voor bij vrouwen (kan samenhangend met hormonale schommelingen) en is doorgaans relatief mild.
• Secundair Raynaud
  Er zijn verschillende aandoeningen waarbij deze vaatspasmen vaker voorkomen zoals de bindweefsel- of auto-immuunziekten: systemische sclerose, lupus, Sjögren of reuma. Maar ook het gebruik van bepaalde medicijnen zoals bètablokkers kunnen Raynaud uitlokken.Naast secundair Raynaud kunnen aandoeningen zoals diabetes (dat bloedvaten en zenuwen beschadigt) en een traag werkende schildklier of bloedarmoede door ijzertekort een rol spelen.

De sleutelrol van stikstofmonoxide (NO)

(NO, oftewel nitric oxide) speelt een cruciale rol bij het fenomeen van Raynaud. NO is een gasvormig signaalmolecuul dat door de binnenwand van onze bloedvaten (het endotheel) wordt aangemaakt. De belangrijkste functie is het verwijden van de bloedvaten. Dezelfde stikstofmonoxide is nodig voor energie tijdens een sporttraining, voor het stimuleren van de spijsvertering en de darmbeweeglijkheid, en is het essentieel voor seksuele opwinding.

Bij mensen met het Raynaudfenomeen is de balans in dit systeem verstoord door twee belangrijke mechanismen:

• Verstoorde productie van stikstofmonoxide.
  De bloedvaten maken lokaal minder stikstofmonoxide aan dan normaal. Tijdens de menopauze vermindert de NO-productie extra, omdat het hormoon oestrogeen normaal gesproken NO een boost geeft.

• Verminderde gevoeligheid voor stikstofmonoxide.
  De gladde spiercellen rondom de bloedvaatjes reageren minder goed op het NO dat wél aanwezig is, waardoor het bloedvat niet snel genoeg ontspant.

Stikstofmonoxide opent de vaten; diverse medische en natuurlijke behandelingen richten zich op het verhogen van de NO-spiegels.

Wil je weten of dit bij jou een rol speelt? Er zijn tegenwoordig speekseltests verkrijgbaar waarmee je via een stripje je stikstofmonoxidegehalte kunt bepalen.

Bescherm jezelf

Bij een primaire vorm van Raynaud wil je voorkomen dat de vaten in de vernauwingsstand schieten. Een aantal leefstijlmaatregelen kunnen je daarbij helpen.

Warmte en kleding

Houd je kern warm,  je romp en hoofd en niet alleen je handen en voeten.

• Gebruik thermo-ondergoed, kleding met wol, sjaals en een muts. Via het hoofd verlies je relatief veel warmte. Dit kan tot wel een kwart van het totaal zijn.
• Trek handschoenen of wanten aan voordat je naar buiten gaat of koude voorwerpen aanraakt.

Karakter van voeding

Volgens de Traditionele Chinese Geneeskunde (TCM) ontstaat het syndroom van Raynaud door een gebrek aan interne warmte (Yang-deficiëntie) en een stagnatie van Qi en Bloed in de extremiteiten. Naast acupunctuur en kruidenformules is het karakter van de voeding van belang.  Vermijd koude of rauwe producten (zoals koude zuivel en salades) en kies juist voor ‘warm’ voedsel zoals pap, warme soep, eieren of gekookte maaltijden. Kook met verwarmende kruiden zoals kruidnagel, kaneel, gember, nootmuskaat, kardemom, chilipeper, peperkorrels en knoflook.

Stress- en ademhaling en bewegen

Chronische stress activeert het sympathische zenuwstelsel. De hormonen adrenaline en cortisol zorgen ervoor dat bloedvaten in de huid en ledematen zich direct samentrekken.

Maar ook een snelle, oppervlakkige ademhaling verlaagt het CO₂ (koolstofdioxide) gehalte in het bloed, wat vaatvernauwing in de hand werkt.

Dus als je in de winter, goed warm gekleed, door de vrieskou naar een inspannende werkdag met opgetrokken schouder en snelle ademhaling naar huis fietst… denk dan even aan deze ademhalingsoefening: gedurende 5 minuten rustig ademen, 4 seconden in, 6 seconden uit. Focus hierbij op het ontspannen van je schouders en handen.

Stilzitten is een grote vijand van de bloedsomloop. Regelmatige beweging de doorbloeding en verbetert de gezondheid van de vaten. Laat de auto staan en beweeg dagelijks door te wandelen en of te fietsen. Yoga en krachttraining zijn mooie activiteiten.

Je kunt ook gerichte oefeningen doen voor de ledematen: beweeg je handen en voeten rustig (vingers openen/sluiten, polsen en enkels draaien, armen zwaaien) om de lokale bloedstroom tijdelijk te verhogen.

Als je toch van die “bloedeloze” vingertoppen hebt, warm je koude handen rustig op in handwarm water. Met heet water loop je het risico op verbranding omdat Raynaud tijdelijk gevoelloos is. Blijf weg van extreme koude training of ijsbaden; kou is de grootste trigger van Raynaud.

Vaatvernauwende stoffen

• Nicotine
  Roken of vapen zorgt voor een directe en sterke vaatvernauwing en verlaagt de temperatuur in de armen en benen.
• Cafeïne
  Koffie kan de bloedvaten laten samentrekken; beperk daarom de inname hiervan.
• Alcohol
  Verwijdt tijdelijk de vaten in de huid, waardoor je kortdurend een warm gevoel krijgt. De warmte stoomt hierdoor weg uit je kern. Je kerntemperatuur daalt met als gevolg dat je lichaam in tweede instantie overstapt op vaatvernauwing.

Voeding en supplementen

Een Mediterraan voedingspatroon (rijk aan groenten, fruit, volkoren granen, vis en olijfolie) ondersteunt op de lange termijn de gezondheid van je bloedvaten, door oxidatieve stress en ontstekingen te verminderen. Je kunt specifieke voedingsstoffen inzetten om de vaatfunctie te ondersteunen.

Voedingstips voor de NO-productie en doorbloeding

• Nitraten vind je in rode biet, rucola, spinazie en selderij. Deze stoffen geven de natuurlijke productie van NO in het lichaam een milde boost. Onderzoek toont aan dat (bieten)sap zorgt voor een duidelijke verhoging van de nitrietspiegel in het plasma (een indicator voor NO) en de doorbloeding in de vingers bij Raynaud-patiënten kan verbeteren. Bietensap kan de bloeddruk verlagen. Let op met bloeddrukverlagende medicatie en nitroglycerine of isosorbidedinitraat (hartmedicatie): bietensap versterkt de werking van beide soorten middelen.
• L-arginine en L-citrulline kunnen allebei een bijdrage hebben in het verhogen van NO.
  L-arginine (in alle eiwitten vooral in chocola, carob, volle granen, noten en zaden, pinda’s, kokosnoot, haver, gelatine, uien en champignons) is een aminozuur met veel functies, één daarvan is directe grondstof voor NO.

  L-citrulline (noten, vlees, watermeloen en peulvruchten) heeft een indirecte ondersteuning van NO-productie. L-citrulline wordt in het lichaam in de nieren omgezet in L-arginine. Hierdoor kan de hoeveelheid beschikbaar arginine toenemen en kan het lichaam mogelijk meer NO produceren. Bij Raynaud zou dit mechanisme in theorie kunnen helpen om de bloedtoevoer naar vingers en tenen te ondersteunen. Er zijn geen onderzoeken met een eenduidige uitkomst voor Raynaud.

• Capsaïcine is de actieve stof in rode chilipepers; ook dit stimuleert de aanmaak van NO en ondersteunt zo de bloedsomloop. Ook verkrijgbaar in gels en wordt toegepast bij pijn. Te weinig onderzoek/resultaat bij Raynaud.
• Polyfenolen en antioxidanten uit o.a. groene thee, zwarte thee, bessen, lychee, gember en pure chocolade ondersteunen de vaatfunctie. Studies zoals deze en deze tonen aan dat specifieke extracten (zoals van gefermenteerde groene thee en lychee) de huidtemperatuur van handen en voeten kunnen verhogen.
• Omega-3-vetzuren uit vette vis (zalm, makreel, sardines) helpen de vaatwand beter te reageren op NO. Suppletie met visolie kan bijdragen aan warmere ledematen.
• Pycnogenol is een extract afkomstig van de schors van de Franse maritieme den (Pinus pinaster).Dit specifieke supplement liet bij milde Raynaud een stijging zien in de vingertemperatuur.

Hoewel middelen zoals magnesium, vitamine E, niacine (vitamine B3 die een flush geeft) en Ginkgo biloba vaak worden aangeraden, is het klinische bewijs dat zij Raynaud kan herstellen beperkt.

Reguliere medicatie  

PDE5-remmers: Deze medicijnen (zoals sildenafil), die normaal bekendstaan als erectiemiddelen, worden soms door artsen voorgeschreven bij ernstige vormen van Raynaud. Zij remmen de afbraak van stoffen die door NO worden geactiveerd, waardoor de bloedvaten in de vingers en tenen langer wijd openstaan.

Kom in beweging om alles uit de kast (aan) te trekken om de kou goed te trotseren.