Hoe herken ik een ijzertekort?

In je lichaam speelt ijzer een belangrijke rol bij:

• de aanmaak van rode bloedcellen en hemoglobine (Hb)
• het transport van zuurstof via Hb
• de energieproductie in de cellen
• de ondersteuning van het immuunsysteem
• de cognitieve functies en concentratie
• de spierfunctie
• de aanmaak van neurotransmitters zoals dopamine
• de schildklierfunctie
• haargroei en celvernieuwing

Veel enzymen in het lichaam gebruiken ijzer als cofactor. Daardoor heeft een tekort vaak gevolgen voor meerdere systemen tegelijk.

Hemoglobine en ferritine: wat is het verschil?

Hemoglobine (Hb) is een eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof vervoert naar organen en weefsels. Wanneer het Hb-gehalte te laag wordt, ontstaat bloedarmoede.

Ferritine is het opslageiwit van ijzer. Het laat zien hoeveel ijzervoorraad je lichaam nog heeft. Een laag ferritinegehalte is vaak de eerste aanwijzing van een ijzertekort – soms al lang voordat de bloedarmoede ontstaat.

Het is mogelijk dat je een normale Hb-waarde hebt en tóch duidelijke klachten ervaart door een ferritinetekort.

Voor dit artikel willen we benadrukken dat het ferritinegehalte wel wat vaker onderzocht zou mogen worden.

Heemijzer en non-heemijzer

Om te beginnen bestaan er in voeding twee soorten ijzer: heemijzer en non-heemijzer.

Heemijzer vooral wordt relatief gemakkelijk opgenomen en zit vooral in dierlijke producten zoals:

• vlees
• vis
• orgaanvlees

Non-heemijzer zit vooral in plantaardige producten en met name in:

• noten en zaden
• granen
• peulvruchten
• spinazie en veldsla
• gedroogd fruit zoals perziken
• bepaalde kruiden zoals kardemom, kaneel en peterselie

In dierlijke producten zoals vlees en vis komt dus vooral heemijzer voor.

Appelstroop?

Het is een fabeltje dat appelstroop veel ijzer bevat. Lang geleden kon je bij Van der Pigge appelstroop kopen. Dit werd gemaakt en bewaard in een gietijzeren pot. Bij de bereiding kwamen kleine hoeveelheden ijzer uit de pot vrij en verrijkten de appelstroop met ijzer. Smeer je nu een broodje met appelstroop, dan zit er misschien 2,5 mg non-heemijzer in. Dit komt niet van de appels, maar van de suikerbieten die erin verwerkt zitten. Appelstroop is rijk aan suikers (55-70%) en daarom niet zo gezond. Ik zou het lekker in het schap laten staan.

Popeye en zijn blik spinazie

In deze tekenfilms zag je Popeye altijd een blik spinazie naar binnen werken en dan werd hij ijzersterk. Zijn biceps met ankertattoo knalden het scherm uit. Spinazie is in het plantenrijk niet de koning qua ijzergehalte, bovendien remt het oxaalgehalte in deze groente de opname ook nog. In 100 gram spinazie zit ongeveer 1,2 gram ijzer. Groenten zijn duidelijk niet de rijkste (non-heem) ijzerbronnen. De groenten met relatief het meeste ijzer zijn broccoli, tuinbonen, courgettes, postelein, andijvie, raapstelen, veldsla, snijbieten en augurken.

Welke factoren verbeteren de opname van ijzer?

• vitamine C (citroensap of sinaasappelsap bij de maaltijd) kan de opname verhogen
• voldoende actieve B12 en foliumzuur (B11)
• voldoende maagzuur
• een gezonde darmfunctie

IJzer wordt minder goed opgenomen in combinatie met koffie, zwarte thee, zuivel en andere calciumrijke producten. En uiteraard bij bepaalde darm- en maagproblemen.

In principe reguleert ons lichaam de opname slim zelf: bij lage voorraden wordt er meer ijzer opgenomen, bij volle voorraden juist minder.

Waardoor ontstaat een ferritine-tekort?

Door bloedverlies

• chronisch bloedverlies bij vrouwen (door hevige menstruaties, endometriose en vleesbomen)
• vanuit het maag-darmkanaal als gevolg van een maagontsteking, darmontstekingen, occult bloedverlies (veroorzaakt door poliepen of darmkanker) 

Door een verminderde opname van ijzer

IJzer wordt vooral opgenomen in de dunne darm. Voor een goede opname zijn o.a. maagzuur, vitamine C en een gezonde darmwand nodig. Deze omstandigheden kunnen de opname verminderen:

• coeliakie
• inflammatoire darmziekten
• de maagbacterie Helicobacter pylori
• het gebruik van maagzuurremmers
• na een maagverkleining

Door ontstekingen en hepcidine

Bij chronische ontstekingen maakt de lever meer van het hormoon hepcidine aan. Hepcidine blokkeert de ijzeropname uit de darm, houdt ijzer vast in opslagplaatsen en verlaagt beschikbaar ijzer voor weefsels. IJzer komt niet vrij, waardoor je een functioneel ijzertekort kan hebben, terwijl ferritine normaal of zelfs verhoogd lijkt. Je ziet dit beeld vaker bij langdurige stress, (chronische) ontsteking, verschillende auto-immuunziekten en obesitas.

Door een verhoogde behoefte aan ijzer

Dit kan ontstaan tijdens de zwangerschap en bij het geven van borstvoeding, maar ook tijdens de groei, bij intensief sporten en bij herstel na ziekte. Bij duursporters kunnen bovendien kleine bloedverliezen (puntbloedingen), zweten en verhoogde hepcidinewaarden (een hormoon dat de ijzerbalans regelt) bijdragen aan een tekort.

Door parasietenbelasting

Bepaalde darm- en bloedparasieten consumeren ijzer uit het menselijk lichaam. Ze gebruiken dit mineraal om te kunnen overleven en zich voort te planten, wat bij de gastheer vaak leidt tot bloedarmoede.

De belangrijkste organismen die ijzer consumeren of onttrekken zijn:

• Giardia lamblia – een veelvoorkomende eencellige darmparasiet die zich vasthecht aan de dunne darm. Hij gebruikt mineralen zoals ijzer en verstoort de opname ervan.
• Dientamoeba fragilis – een andere veelvoorkomende darmparasiet die voedingsstoffen en mineralen (waaronder ijzer) uit het darmstelsel van de gastheer opneemt om zich te kunnen vermenigvuldigen.
• Plasmodium (Malariaparasiet) – een parasiet die leeft in rode bloedcellen en zich voedt met hemoglobine. Om te overleven en te groeien heeft deze parasiet metalen zoals ijzer nodig.

 Symptomen van een ijzer- of ferritinetekort

• vermoeidheid
• brain fog
• concentratieproblemen
• duizeligheid
• kortademigheid
• rusteloze benen
• hoofdpijn
• bleke huid
• broze nagels
• haaruitval
• hartkloppingen
• koude handen en voeten
• verminderde weerstand
• slaapstoornissen
• prikkelbaarheid
• spierzwakte

Klachten kunnen al ontstaan voordat er sprake is van bloedarmoede.

IJzer en energieproductie

IJzer is essentieel voor de mitochondriën – de energiecentrales van je cellen. Bij een tekort is er minder ATP-productie (energie), raken je spieren sneller vermoeid, is herstel trager en ontstaat inspanningsintolerantie omdat het je zo veel kost. Daardoor voelen veel mensen met een laag ferritinegehalte zich uitgeput, zelfs bij normale Hb-waarden.

Ferritine en rusteloze benen

Restless Legs Syndrome komt vaak voor bij tekorten aan magnesium, maar bij een laag ferritinegehalte is dit ook een veel voorkomende klacht. IJzer is namelijk nodig voor dopamineproductie in de hersenen. Het enzym tyrosinehydroxylase zet tyrosine (aminozuur) om in L-DOPA. Het genoemde enzym is ijzerafhankelijk. Indirect zorgt een ijzertekort voor omzetproblemen waardoor de dopaminefunctie verstoord raakt. Hierdoor kunnen neurologische klachten ontstaan zoals:

• rusteloze benen, onrust
• slaapproblemen
• concentratieverlies (ADHD)
• verminderde motivatie

IJzer en de schildklier

Ook de schildklier is afhankelijk van voldoende ijzer. Het enzym thyroid peroxidase (TPO), nodig voor de productie van schildklierhormonen, is ijzerafhankelijk.

Bij een tekort kunnen klachten ontstaan die bij een traag werkende schildklier passen: kouwelijkheid, gewichtstoename (omdat de stofwisseling langzamer is), haaruitval, droge huid, vermoeidheid ( je bent slomer).

Haaruitval en ferritine

Haarfollikels delen zich snel en hebben veel energie en zuurstof nodig. Een laag ferritinegehalte wordt regelmatig gezien bij diffuus haarverlies.

Wanneer loop je extra risico op een tekort?

• bij veel bloedverlies
• bij een verminderde opname door darmenziekten
• bij langdurig gebruik van pijnstillers en maagzuurremmers
• bij een maagverkleining
• bij een voornamelijk plantaardig dieet
• bij jonge kinderen, met name tijdens de groeispurten
• bij vrouwen gedurende de zwangerschap, bevalling en borstvoeding, en een hevige maandelijkse menstruatie
• bij specifieke parasieten
• bij chronische ontstekingen

 Welke bloedwaarden kunnen nuttig zijn?

Bij vermoeden van (langdurig) ijzertekort kan het nuttig zijn om verder te kijken naar bijvoorbeeld:

• ferritine
• hemoglobine (Hb)
• MCV (Mean Corpuscular Volume): informatie over de gemiddelde grootte van je rode bloedcellen
• Serumijzer: ijzer dat op dat moment in het bloed circuleert
• transferrine: transporteiwit voor ijzer
• transferrinesaturatie: hoeveel ijzer daadwerkelijk wordt vervoerd
• CRP: ontstekingsmarker
• vitamine B12
• foliumzuur (B11)
• TSH, vrij T4 en vrij T3: schildklier
• parasieten

Afhankelijk van het lab dat de bloedtest afneemt, wordt als referentiewaarde voor vrouwen 15-100 mcg/l gehanteerd. Hierdoor wordt een waarde voor vrouwen >15 mcg/l als normaal betiteld. Verschillende ziekenhuislaboratoria hebben deze normaalwaarde voor ferritine verhoogd naar >30 mcg/l en is het voor mannen en vrouwen gelijkgesteld. Veel experts en behandelaren pleiten inmiddels voor een hogere ondergrens van 50 mcg/l. Vraag of contoleer de waarden zodat je weet hoe “slecht” het ervoor staat.

Een ferritinetekort is veel meer dan alleen “een beetje laag ijzer”. Het kan invloed hebben op vrijwel je hele lichaam: van energieproductie en hersenfunctie tot schildklier, immuunsysteem en haargroei.

Omdat klachten vaak al ontstaan vóór bloedarmoede zichtbaar wordt, is het belangrijk om signalen serieus te nemen, zeker als je tot een risicogroep behoort.

Let op met ijzersupplementen

Neem nooit zomaar extra ijzer zonder onderzoek. Te veel ijzer kan schadelijk zijn.

Bij ijzerstapeling (hemochromatose) slaat het lichaam te veel ijzer op in organen, wat ernstige schade aan organen kan veroorzaken. Deze aandoening is vaak erfelijk. Daarom is het verstandig om bij klachten eerst een bloedonderzoek via je huisarts te laten doen.

Regulier voorgeschreven ijzerpreparaten (ferrofumaraat) zijn anorganisch en minder goed opneembaar. Het veroorzaakt bij veel mensen obstipatie. Een supplement waarbij ijzer is gekoppeld aan het aminozuur glycine veroorzaakt geen obstipatie en wordt veel beter opgenomen.

Ben je vegetariër of veganist en maak je je zorgen of je wel voldoende ijzer binnenkrijgt? Lees dan dit artikel voor goede tips: IJzertekort voorkomen met plantaardige voeding | ProVeg NL

Heb je behoefte aan meer overleg? Je kunt altijd contact met ons opnemen!